Bu santral şehrin uzun yıllar elektrik ihtiyacını karşıladı

İşte Resul Narin'in o yazısı:

Kasım 1916 başlarında Adapazarı'nda savaş malzemesi dışında zirai ve diğer küçük makineler, pompalar, değirmen donanımı üretecek büyük bir fabrika kuruldu. Savaş öncesinde sanayi yerleşimleri kuramayan Almanlar, savaş esnasında endüstri alanları kurmak için olanaklar bulmuşlardı.

Fabrikanın açılışını bizzat Harbiye Nazırı Enver Paşa yapmıştı. Enver Paşa fabrikanın açılışını yapmakla kalmamış aynı zamanda döneminin en önemli milli yatırımlarından olan bu fabrikaya 20 hisse ile hissedar olmuştu.Açıldığında fabrikada 400 işçi ve darüleytamlarda okuyan 50 talebe çalışmaktaydı.

7 Temmuz 1915 tarihinde Adapazarı'nda her çeşit araba, ahşap ve demir mamulleri ile mobilya imal edecek bir fabrika için gereken tüm altyapı malzemeleri tedarik edilmiş ve sadece fabrikanın inşası kalmıştı.Bakanlar kurulu kararıyla Çark Suyu kenarında kurulan fabrikaya gereken hammadde İnegöl ve Aksu ormanlarından bedeli karşılığında karşılanacaktı.

Adapazarı Ahşap ve Demir malzeme İmalathanesi Osmanlı Anonim Şirketi nizamnamesinin birinci maddesi şöyleydi: "Adapazarı'nda tesis kılınan fabrikada ali-ül umum ahşab, demir malzeme imaliyle iştigal, orman ağaçları mübayaa(satın alma) ve iltizam ve kereste füruhtu(satış). Hükümet-i seniyye için levazımat taahhüt eylemek ve iş bu muamelata doğrudan doğruya veyahut bil-vasıta müteallik olan bilcümle teşebbüsat-ı sanaiye ve ticariyeye dair hususatı icra etmek borsa muamelatıyla iştigal etmemek üzere zirde imzası muharrer tebaa-ı Devlet-i Aliyyeden Nihadin Caninden tertip ve ihracı ber-vech ani kararlaştırılan hisseler ashabı beyninde şerait atiye dairesinde bir Osmanlı Anonim Şirketi teşkil kılınmıştır."

Enver Paşa'nın açılış esnasında fabrikanın anonim şirkete dönüştürülmesi önerisi kurucular tarafından derhal benimsenmiş, bunun üzerine Harbiye Nezareti ile kurucu şirket arasında bir mukavele yapılmıştı. 14 Nisan 1917 tarihinde fabrika şirkete dönüştürülmüştü.

Şirketin kuruluş amacı Adapazarı'nda bir fabrika inşasıyla ahşap ve demir malzeme üretmek, orman satın almak ve işletmek ve bu işlerle ilgili sınai ve ticari girişimlerde bulunmaktır. Yönetim merkezi İstanbul'da bulunan şirketin kurucusu Nihat Bey'dir. Diğer illerde şube açma yetkisine haizdir. Şirketin süresi 30 yıldır. Sermayesi her biri 20 Osmanlı lirası değerinde isme yazılı 4.200 hisseye bölünmüş 84.000 liradır.Hisse senetleri yalnızca Osmanlı vatandaşlarına aittir.

I. Dünya Savaşı'nda 1916'da büyük bir tesis olarak kurulan ve orduya nakliye arabası ve tüfek parçaları hazırlayan "Araba Fabrikası"nın, Adapazarı sanayi tarihinde önemli yeri vardır. Cumhuriyet döneminde "Demir-Tahta Fabrikası" (DA-TA) adını alan ve istasyonun batısındaki bu fabrika (bugünkü Zirai Donatım Kurumu), eskiden sergilere katılacak kadar kaliteli imalat yapıyordu.
Şirket Sanayi ve Maaden Bankası ile Ziraat Bankasına borçlanmış ve bu yüzden 1933 yılında satışa çıkarılmıştır. Adapazarı Türk Ticaret Bankası tarafından 151.000 lira bedelle satın alınan fabrika, demir ve tahta üzerine iş yapmış, maden kömürü sobaları, pulluklar, ziraat aletleri, en ince mobilyalar, sıhhiye ve nakliye arabaları ve diğer harp malzemesi imal etmiştir. 1939 yılı Ocak ayında Etibank, Ziraat Bankası ve T. Ticaret Bankası müştereken 700.000 lira sermaye koyarak Demir ve Tahta Fabrikaları Türk Anonim Şirketi veya sadece DETA adı ile bir işletme kurmuşlardır. Fakat buna rağmen istenilen randıman alınamamıştır.

1943 depreminde tamamen yıkılan bu fabrikanın enkazını TZDK, 22 Kasım 1944 tarihinde Türk Ticaret Bankası'ndan 400 bin liraya satın almış ve "Ziraat Aletleri ve Makineleri Müessesesi" haline getirmiştir. Daha sonra Atatürk Orman Çiftliği'ndeki pulluk fabrikası sökülerek Adapazarı'na getirilmiş ve hayvan pullukları üretimine geçişmiştir.

Fabrikanın 450 KVV'lık termik santralinde 3 adet Lokomobil vasıtasıyla üretilen elektrik cereyanı ile fabrikanın muharrik gücü ve demir - tahta fabrikasının faaliyet yıllarında olduğu gibi, o tarihte 25.000 nüfuslu Adapazarı'nın gece ve gündüz fasılasız şehir cereyanını sağlamış ve lokomobillerde üretilen bir kısım buhar da kereste kurutulmasında kullanılmıştır.

Bu santralden şehre 31 Mart 1952 tarihine kadar elektrik cereyanı verilmiş ve Etibank'ın Adapazarı trafosundan cereyan alındığı 20 Ekim 1958 tarihine kadar da fabrikanın muharrik gücü kendi santralinden temin edilmiştir. Müessese 1946-1948 yıllarında biri Adapazarı'nda ve diğeri Ankara'da iki fabrika ile faaliyette bulunmuştur.

Müessese hızla gelişerek traktör pullukları, treyler, at arabaları, hasat makineleri ve diğer tarım alet ve makineleri üretimine geçmiştir. Atölye binalarının sayısı hızla artmıştır.
Daha sonra önce FORD ardından Avusturya'nın STEYR traktörlerini üretecek bu amaçla yeni bir traktör fabrikası, Adapazarı Erenler mevkiinde Başak Traktör Fabrikası kurulmuştur.
Mamullerin çeşitlerinin artması sebebiyle 7 milyonluk sermayenin kifayetsizliği idrak olunarak 1960 yılında müessesenin sermayesi 15 milyon liraya çıkarılmıştır.

1962 yılında traktör montajı ve bir kısım parçalarının yapılmasına ve ayrıca traktörle birlikte kullanılan takma traktör pulluklarının imaline başlanmıştır. Traktör ve ekipmanlarının yapılması ile artan iş hacmine karşılık bina, makine ve tesislerin mevcudu yeterli olmadığından 5 Yıllık Kalkınma Plânı gereğince

10.382.290 liralık tahsisattan 1965 yılı Mart ayı sonuna kadar, 3.790.249.67 liralık Bina, 3.687.105 liralık Makine, 1.303.559.02 liralık tesisat ve teçhizat olmak üzere 8.780.913.69 liralık yatırım tahakkuk ettirilmiş ve işletmeye açılmıştır. Yatırımdan evvelki 1962 yılının fiili imalât kapasitesi 14.114.865 liraya karşılık yatırımdan sonra 1964 yılı sonunda tahakkuk eden fiili imalât kapasitesi 23.221.491 liraya yükselmiştir.

ENVER PAŞA'NIN KATILDIĞI DONATIM FABRİKASININ AÇILIŞ TÖRENİ

ADAPAZARI'NIN 1952 YILINA KADAR ELEKTRİK İHTİYACINI KARŞILAYAN DONATIM FABRİKASININ SANTRAL BİNASI. 2008 YILINDA YIKILMIŞTI.Kaynak:Sakarya Yenihaber

- Medyabar, Güncel bölümünde yayınlandı
https://medyabar.com/haber/2768379/bu-santral-sehrin-uzun-yillar-elektrik-ihtiyacini-karsiladi